ഹംസദൂതും അനുരാഗത്തിന്റെ തുടക്കവും
നിഷാദ രാജ്യത്തെ രാജാവായിരുന്ന നളൻ ഒരിക്കൽ തന്റെ കൊട്ടാരോദ്യാനത്തിൽ വിശ്രമിക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ സ്വർണ്ണനിറത്തിലുള്ള ചിറകുകളുള്ള അതിമനോഹരമായ ഒരു ഹംസത്തെ അദ്ദേഹം അവിടെ കണ്ടു. കൗതുകം തോന്നിയ നളൻ ആ ഹംസത്തെ മെല്ലെ പിടികൂടി. ഭയന്നുപോയ ഹംസം മനുഷ്യഭാഷയിൽ നളനോട് ഇങ്ങനെ അപേക്ഷിച്ചു:
"മഹാരാജാവേ, എന്നെ കൊല്ലരുതേ. അങ്ങ് എന്നെ വിട്ടയക്കുകയാണെങ്കിൽ ലോകസുന്ദരിയായ ദമയന്തിയുടെ അടുക്കൽ പോയി ഞാൻ അങ്ങയുടെ ഗുണഗണങ്ങൾ വർണ്ണിക്കാം. അവൾ അങ്ങയെ പ്രണയിക്കുന്ന രീതിയിൽ ഞാൻ കാര്യങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കാം."
ഹംസത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ താല്പര്യം തോന്നിയ നളൻ അതിനെ മോചിപ്പിച്ചു. പറഞ്ഞ വാക്കുപാലിക്കാൻ ഹംസം നേരെ വിദേഹരാജ്യത്തെ ദമയന്തിയുടെ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് പറന്നുപോയി. തോഴിമാരോടൊപ്പം വനത്തിൽ കളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ദമയന്തി ആ സ്വർണ്ണഹംസത്തെ കണ്ട് അതിശയിച്ചു. അവൾ അതിനെ പിടിക്കാൻ പുറകെ ഓടി.
മറ്റാരും കേൾക്കാത്ത ഒരിടത്തെത്തിയപ്പോൾ ഹംസം ദമയന്തിയോട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാജകുമാരീ, നിഷാദ രാജ്യത്തെ നളമഹാരാജാവ് രൂപത്തിലും ഗുണത്തിലും അദ്വിതീയനാണ്. അങ്ങേക്ക് ചേരുന്ന പതി അദ്ദേഹം മാത്രമാണ്."
ഹംസം വർണ്ണിച്ച നളന്റെ ഗുണങ്ങൾ കേട്ട ദമയന്തിയുടെ ഉള്ളിൽ നളനോട് അനുരാഗം ജനിച്ചു. അവൾ തന്റെ ആഗ്രഹം ഹംസത്തെ അറിയിച്ചു. ഹംസം തിരികെ നളന്റെ അടുത്തെത്തി ദമയന്തിയുടെ പ്രണയവിവരം അറിയിച്ചു. കാണാതെ തന്നെ പരസ്പരം പ്രണയിച്ച ഇവർക്കിടയിലെ ഈ 'ഹംസദൂത്' ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. ഈ പ്രണയമാണ് പിന്നീട് ദേവന്മാരെപ്പോലും അതിശയിപ്പിച്ച പ്രസിദ്ധമായ നളദമയന്തി സ്വയംവരത്തിലേക്ക് നയിച്ചത്.
മനസ്സുകൾ തമ്മിലുള്ള ആത്മബന്ധത്തിന് ദൂരം ഒരു തടസ്സമല്ലെന്ന് ഈ കഥ നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.